Het modelkamp dat de blauwdruk gaf voor de massamoord
Sachsenhausen werd in 1936 geopend als concentratiekamp in opdracht van SS-Reichsführer Heinrich Himmler, vlak bij de kleine stad Oranienburg, 35 kilometer ten noorden van Berlijn. Het kamp was speciaal bedoeld als 'modelkamp' — hier werden SS-bewakers opgeleid en werden de methoden ontwikkeld en getest die later in Auschwitz, Buchenwald en andere kampen werden toegepast. Meer dan 200.000 mensen werden er opgesloten tussen 1936 en 1945: politieke tegenstanders, Joden, homoseksuelen, Roma en Sinti, krijgsgevangenen en mensen uit de bezette gebieden.
Het kamp heeft een driehoekige plattegrond — een ontwerp dat de maximale controle over gevangenen vergemakkelijkte. De wachttorens aan de hoeken hadden het vrije schootsveld over het volledige kampterrein. Naar schatting 30.000 tot 35.000 mensen stierven hier door uitputting, ziekte, honger, medische experimenten en directe executie. In de slotfase van de oorlog dwong de SS de overgebleven gevangenen op de beruchte 'dodenmarsen' naar het noorden — duizenden stierven onderweg.
Na de oorlog: ook een Sovjet-kamp
Na de bevrijding door het Rode Leger in april 1945 werd Sachsenhausen niet meteen een herdenkingsplaats. De Sovjet-bezettingsautoriteiten openden het als 'Speciaal Kamp Nr. 7' — een gevangenenkamp voor voormalige nazi's, maar ook voor vermeende politieke tegenstanders van het nieuwe regime. Tussen 1945 en 1950 stierven hier naar schatting 12.000 mensen, grotendeels door honger en ziekte, en werden begraven in massagraven in de omgeving. De DDR erkende dit hoofdstuk lange tijd niet; pas na de hereniging werd het Sovjet-gebruik van het terrein openlijk gedocumenteerd.
Vandaag is de Gedenkstätte Sachsenhausen een van de best bewaarde en best gedocumenteerde gedenktekens van de Holocaust in Duitsland. Het terrein is groot — een bezoek vraagt tijd en energie. Maar het is de moeite waard.
Wat je ziet en bezoekt
De Gedenkstätte is gratis en open van 15 maart tot 14 oktober dagelijks van 8:30 tot 18:00 uur; van 15 oktober tot 14 maart dagelijks van 8:30 tot 16:30 uur. De musea en informatiecentra binnen de kampmuren zijn op maandag gesloten. Je wandelt vrij door het kampterrein, over de appelplaats, langs de wachttorens, door de barakken die als museum zijn ingericht. Zie de cel waar nazi-gevangenen werden geslagen, de schoenenloopbaan waarover gevangenen met verzwaarde rugzakken kilometers per dag moesten marcheren om schoeisel te testen.
Een audioguide (huren aan de ingang, ca. €3) maakt het bezoek toegankelijker. Er zijn ook gratis begeleide rondleidingen in het Duits en Engels op specifieke tijden — zie de actuele planning op stiftung-bg.de. Reken op minimaal 3 uur voor een serieus bezoek.
Hoe kom je er: S-Bahn naar Oranienburg
Sachsenhausen is goed bereikbaar vanuit Berlijn. Neem de S1 van het centrum van Berlijn (o.a. Potsdamer Platz, Friedrichstraße, Brandenburger Tor) richting Oranienburg. De rit duurt ca. 45 minuten. Vanuit Oranienburg loopt een bewegwijzerd pad van het station naar de gedenkplaats — 20 minuten lopen of een korte busrit. In totaal ben je vanuit het centrum van Berlijn in minder dan 1,5 uur ter plaatse.
Neem comfortabele schoenen mee — het terrein is groot en je loopt veel. Er is een koffietentje bij het bezoekerscentrum maar reken niet op uitgebreide horeca. Neem eventueel iets mee te eten. Een bezoek aan Sachsenhausen is emotioneel belastend — plan daarna een stille ochtend of middag.